در ایران، واژه «محرومیت» اغلب با کلیشههای سنتی همراه است: نبود زیرساخت، فقر مزمن و مهاجرت معکوس. اما کمتر سخن از ابزارهای نوینی به میان آمده که میتوانند معادله توسعه را از مسیرهایی غیرمرکزی بازنویسی کنند. در این میان، یکی از راهکارهای نوین که در سالهای اخیر در برخی کشورها بهکار گرفته شده، توسعه خانههای نوآوری با رویکرد بومی و منطقهای است. زیرساختهایی نرم اما اثرگذار که اگر بهدرستی طراحی و حمایت شوند، قادرند به پیشران توسعه منطقهای و توازن جغرافیایی بدل شوند.
خانه نوآوری چیست؟
خانههای نوآوری، ترکیبی هستند از فضای اشتراکی، شتابدهنده، مرکز رشد و بستری برای آموزش و اتصال به شبکههای سرمایهگذاران و متخصصان. این مراکز میتوانند در مناطق حاشیهای و محروم، با شناسایی ظرفیتهای بومی، به خلق فرصتهای شغلی و توسعه پایدار کمک کنند. در بسیاری از کشورهای درحالتوسعه، از رواندا و کنیا گرفته تا هند و کلمبیا، ابزارهای نرمتری برای توسعه بهکار گرفته شدهاند: خانههای نوآوری. این فضاهای ترکیبی که میزبان استارتاپها، دورههای مهارتآموزی، مشاوران و شبکههای محلی سرمایهاند، به بسترهایی برای رشد ایدههای بومی، بازگشت نخبگان و اشتغال پایدار تبدیل شدهاند.
الگوهای جهانی چه میگویند؟
در کشورهای آمریکای لاتین، تجربه موفقImpact Hub نشان داده است که تمرکز بر نوآوری اجتماعی و کارآفرینی محلی میتواند به کاهش شکاف دیجیتال و فقر ساختاری در جوامع محروم منجر شود. همچنین در هند، مرکزT-Hub در شهر حیدرآباد با مشارکت دولت ایالتی، دانشگاهها و بخش خصوصی تأسیس شده و اکنون یکی از قطبهای نوآوری جنوب آسیاست. تنها در سال ۲۰۲۳، این مرکز میزبان بیش از ۶۰۰ استارتاپ بوده و موفق به جذب ۲۰۰ میلیون دلار سرمایه شده است.
ایران نیز بیتجربه نیست
در داخل کشور، نمونههایی مانند مرکز نوآوری دانشگاه سیستان و بلوچستان و یا طرحهایی چون خانههای خلاق و نوآوری، آبادیران و باهمکارآفرینی تلاشهایی در راستای استفاده از ظرفیتهای بومی برای رفع محرومیت بودهاند. در جنوب کرمان، پروژههای خورشیدی در شهرستان قلعهگنج با نصب نیروگاههای فتوولتائیک و آموزش کسبوکارهای خورشیدی، نمونهای از این نگاه نو است. یا در زاهدان، خانه نوآوری با تمرکز بر آموزش برنامهنویسی به نوجوانان و توانمندسازی زنان سرپرست خانوار، توانسته دهها کسبوکار محلی را به بازار ملی متصل کند. الگوهایی موفق که نشان دادهاند که در صورت حمایت ساختاری و هدفمند، میتوان از ظرفیت جوانان مناطق محروم بهرهبرداری مؤثر کرد.
بااینحال، بسیاری از استانهای مرزی و محروم هنوز از چنین زیرساختهایی بیبهرهاند. در شرایطی که به گزارش وزارت ارتباطات، بیش از ۵۸ درصد جمعیت مناطق مرزی به اینترنت پرسرعت دسترسی ندارند و نرخ بیکاری جوانان در برخی استانها دو برابر میانگین کشوری است، سرمایهگذاری در توسعه خانههای نوآوری میتواند گامی مؤثر در محرومیتزدایی و بازتوزیع فرصتها باشد.
نتیجهگیری
امروزه محرومیتزدایی تنها به معنای ارسال امکانات اولیه نیست. در دنیای امروز، سرمایهگذاری در نوآوری، آموزش و ایجاد شبکههای پشتیبان برای کارآفرینان محلی، میتواند راهی پایدارتر و اثربخشتر برای توسعه متوازن کشور باشد. خانههای نوآوری، اگر با نگاه منطقهای و حمایت نهادی همراه شوند، میتوانند حلقه وصل میان استعدادهای محلی و فرصتهای ملی و جهانی باشند. نوآوری دیگر فقط متعلق به برجهای شیشهای پایتخت نیست. امروز، یک نوجوان در بشاگرد یا یک زن کارآفرین در درهشهر ایلام هم میتواند با دسترسی به دانش، ابزار و شبکه، تحولی در منطقهاش ایجاد کند. آنچه نیاز است، نگاهی تازه به توسعه است: از پایین به بالا، از بومی به جهانی، از محرومیت به خلاقیت.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟