شوکهای مراقبتی؛ ریسکِ نوظهور در بازار کار ایران
گزارش تازه «گروه عدالت شغلی» وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با عنوان «نهادینهسازی ریسک مراقبت در بازار کار؛ گذار از مسئولیت فردی به مدیریت جمعی»، به واکاوی مسئلهای پرداخته است که در سالهای اخیر، اشتغال زنان را بهطور خاموش تحتتأثیر قرار داده است.
از رخداد مقطعی تا «شوک مراقبتی»
تعطیلیهای مکرر مدارس و مراکز نگهداری کودک (بهدلیل آلودگی هوا، سرما یا شرایط جوی) دیگر یک «رخداد استثنایی» نیست. این گزارش نشان میدهد که ما با پدیدهای به نام «شوک مراقبتی» روبرو هستیم؛ رویدادی ناگهانی که تعادل ظریفِ میان اشتغال و مسئولیتهای خانوادگی را برهم میزند. اگرچه این وقایع تا حدودی قابلپیشبینی هستند، اما زمان و دامنه اثر آنها غیرقابلبرنامهریزی است؛ موضوعی که مدیریت آن را برای خانوادهها دشوار کرده است.
هزینهای که بر دوش زنان سنگینی میکند
گزارش تأکید میکند که در غیاب سازوکارهای نهادی، هزینهی این شوکها مستقیماً بر دوش خانوادهها و بهویژه «زنان» قرار میگیرد. در غیاب پشتیبانیِ سیستمی، مادران ناچارند میان «حضور در محل کار» و «مراقبت از فرزند» یکی را انتخاب کنند. این انتخابهای اجباری، اغلب به استفاده از مرخصیهای استحقاقی، کاهش ساعات کار و در موارد حاد، خروج از بازار کار منجر میشود.
شواهد آماری نیز این تحلیل را تأیید میکنند: فشارهای مراقبتی اغلب به شکل «خروج تدریجی زنان از بازار کار» و افزایش جمعیت غیرفعال بروز میکند، نه صرفاً نرخ بیکاری. این پدیده که در ادبیات اقتصاد کار به «جریمه مادری» (Motherhood Penalty) معروف است، امنیت شغلی و فرصتهای ارتقای حرفهای زنان را بهشکل تجمعی فرسایش میدهد.
نقد قوانین موجود؛ ضرورتِ گذار به مدیریت جمعی
نویسنده این گزارش، قوانین فعلی روابط کار در ایران را برای مقابله با این وضعیت ناکافی میداند. ابزارهایی مانند مرخصی زایمان یا شیردهی، برای شرایطی طراحی شدهاند که «قابلپیشبینی» هستند، نه برای مواجهه با تعطیلیهای ناگهانیِ آموزشی. در نتیجه، مدیریت این چالش عملاً به توافقهای فردیِ کارگر و کارفرما واگذار شده است.
نگاه به تجربیات جهانی و راهکارهای سیاستی
این گزارش در بخش تطبیقی خود، با بررسی دستورالعملهای جدید اتحادیه اروپا، نشان میدهد که چگونه میتوان هزینه این شوکها را از سطح فرد به سطح «نظام رفاهی» منتقل کرد. از جمله راهکارهای ارائه شده میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تعریف مرخصی مراقبتی کوتاهمدت برای شرایط اضطراری؛
- قاعدهمند شدن دورکاری و تنظیمات انعطافپذیر کاری؛
- تفکیک سیاستهای مادری از ابزارهای مدیریتیِ مراقبت؛
- طراحی مشوقهای بیمهای و مالیاتی برای بخش خصوصی جهت تسهیل این گذار.
در پایان در این گزارش آمده است:
پذیرش «مراقبت» بهعنوان یک ریسک اجتماعیِ بازار کار، کلید اصلی حل این معماست. این گزارش استدلال میکند که طراحی پاسخهای نهادی برای این ریسک، نه تنها تابآوری خانوادهها را افزایش میدهد، بلکه از فرسایش سرمایه انسانی کشور نیز جلوگیری خواهد کرد.
متن کامل گزارش را در لینک زیر مطالعه بفرمایید:
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟