نابرابری بهره‌مندی از خدمات سرپایی سلامت

تحلیل نابرابری و چندسطحی بهره‌مندی از خدمات سرپایی سلامت در خانوارهای ساکن در شهر تهران در سال 1398-1397

دکتری تخصصی (PhD) -1399

پدیدآور: ندا سلیمانوندی آذر استاد راهنما: آمنه ستاره فروزان استاد راهنما: حسین محققی کمال استاد مشاور: حمیرا سجادی استاد مشاور: غلامرضا قائدامینی هارونی

دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی، گروه رفاه اجتماعی

چکیده: مقدمه: بهره مندی از خدمات سلامت یک مسئله مهم بهداشتی و سیاسی و یکی از شاخص های ضروری برای ارزیابی عملکرد نظام بهداشت و درمان به ویژه در کشورهای در حال توسعه است، عواملی که باعث می شوند افراد از خدمات سلامت بهره مند شوند متعدد و پیچیده است. آگاهی از این عوامل و وضعیت بهره مندی از خدمات سلامت می تواند دست اندرکاران سلامت را در بهبود وضعیت بهره مندی کمک کند. هدف از این مطالعه بررسی وضعیت بهره مندی از خدمات سرپایی سلامت وعوامل مرتبط با آن و بررسی وضعیت نابرابری و تحلیل چند سطحی در بهره مندی از خدمات سرپایی سلامت در خانوارهای ساکن در شهر تهران بود. روش: مطالعه توصیفی ـ تحلیلی، حاضر از نوع cross sectional بوده که به روش پیمایش (درب منازل) انجام شد و شامل 1200 خانوار از مناطق مختلف شهر تهران که به روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای منطبق بر پهنه بندی شهر تهران بر اساس توسعه یافتگی انتخاب شدند. مصاحبه ها توسط پرسشگران آموزش دیده با استفاده از پرسشنامه تعدیل شده بهره مندی از خدمات سلامت سازمان جهانی بهداشت توسط محقق و پرسشنامه حمایت اجتماعی زیمت و چک لیست متغیرهای جمعیت شناختی در زمستان 97 و بهار 98 انجام گردید. احساس نیاز در 30 روز گذشته در یکی از اعضای خانواده ، مراجعه به مراکز ارائه دهنده خدمات و دریافت خدمات سرپایی سلامت به عنوان متغیر پیامد یعنی بهره مندی از خدمات سرپایی سلامت در نظر گرفته شد. جهت تجزیه و تحلیل داده ها از رگرسیون لجستیک ساده و چندگانه استفاده شد. جهت ورود عوامل مرتبط با وضعیت بهره مندی از خدمات سرپایی سلامت ، ابتدا تحلیل های دو متغیره انجام گرفت و سپس عوامل دارای مقدار معناداری 2/0 و کمتر وارد مدل چندگانه شدند. توزیع نابرابری در مناطق شهر تهران با سه شاخص نسبی نابرابری 1) شاخص تمرکز استاندارد (SCI)، 2) شاخص واگستاف (WI)، و 3) شاخص اریگر(EI) محاسبه شد، وضعیت هر شاخص با عدد صفر آزمون شد. مقدار p-value کمتر یا برابر 05/0 به عنوان سطح معناداری مد نظر قرار گرفت. از تحلیل چند سطحی به منظور ارزیابی متغیرهای سطح محله و سطح منطقه بر بهره مندی از خدمات سرپایی سلامت خانوارها استفاده شد. داده ها با استفاده از نرم افزار Stata تحلیل شدند. یافته‌ها: مطالعه حاضر در چهار فاز انجام شد، در فاز مرور سیستماتیک بر 37 مطالعه نهایی مشخص شد عوامل مستعد کننده(جنس، سن، وضعیت تأهل، قومیت)، عوامل تواناکننده(تحصیلات، وضعیت اشتغال، سطح درآمد، وضعیت بیمه، شهری یا روستایی بودن، بعد خانوار، سواد سلامت، حمایت اجتماعی)، عوامل مرتبط با نیاز(نیاز درک شده، ناتوانی در عملکرد، داشتن بیماری) و عوامل بافتاری (فاصله تا مرکز ارائه خدمات، زمان مورد نیاز برای دریافت خدمت، تراکم مراکز ارائه دهنده خدمات سلامت) فاکتورهای مرتبط با بهره مندی از خدمات سلامت سرپایی می باشند یافته مطالعه در فاز دوم نشان داد که میزان بهره‌مندی از خدمات سرپایی سلامت در بین خانوارهای شهر تهران 63.61 درصد است. علاوه بر این، براساس نتایج مطالعه، شاخص دارایی خانواده (OR=0.51, 95% CI:0.28-0.91)، سطح آگاهی اعضای خانواده (OR=0.55, 95% CI:0.34-0.88) و مادر (OR=0.64, 95% CI:0.45-0.93) درباره مسائل سلامتی، سطح حمایت اجتماعی (OR=0.50, 95% CI:0.37-0.68) ، سهم هزینه‌های سلامت خانواده از کل هزینه های خانوار (OR=1.2, 95% CI:1.18-4.06)، وجود فرد دارای ناتوانی در خانواده (OR=1.66, 95% CI:1.01-2.77) و مصرف الکل توسط عضوی از خانواده (OR=2.44, 95% CI:1.27-4.68) از عوامل مرتبط با بهره مندی از خدمات سرپایی سلامت در خانوارها بودند. همچنین با توجه به مقادیر تعدیل یافته نسبت‌های شانس، میزان بهره‌مندی از خدمات سرپایی سلامت با توجه به منطقه محل سکونت، متفاوت بود. لازم به ذکر است که متغیرهای وارد شده به مدل 15 درصد از تغییرات میزان بهره‌مندی از خدمات سرپایی سلامت را تبیین نمودند. نتایج فاز سوم مطالعه، با تحلیل نابرابری مشخص شد که شاخص‌های نابرابری به تفکیک پهنه‌های توسعه‌یافتگی، از لحاظ تمامی شاخص‌های نا برابری، در دو پهنه بالا و خیلی بالا وضعیت نابرابری قابل ملاحظه (05/0p) و در سه پهنه دیگر نابرابری قابل ملاحظه‌ای وجود نداشت (05/0p). با توجه به مثبت بودن شاخص‌های نابرابری، مشخص شد که وضعیت بهره‌مندی از خدمات سلامت بیشتر در گروه‌های برخوردار تجمع دارد (نابرابری به نفع ثروتمندان). فاز چهارم مطالعه، نتایج تحلیل چند سطحی حاکی از آن است که با توجه به مقادیر تعدیل یافته نسبت‌های شانس، میزان بهره مندی از خدمات سلامت با توجه به منطقه محل سکونت، متفاوت بود. لازم به ذکر است که متغیرهای وارد شده به مدل 15 درصد از تغییرات میزان بهره‌مندی از خدمات سلامت را تبیین نمودند. علاوه براین، نتایج تحلیل دو سطحی در سطح خانوار ـ منطقه نشان داد 7/11 درصد واریانس تبیین شده در سطح منطقه و بقیه در سطح خانوار بود. همچنین، نتایج تحلیل دو سطحی در سطح خانوار ـ محله نشان داد 12/8 درصد واریانس تبیین شده در سطح محله و بقیه در سطح خانوار بود. نتیجه گیری: با توجه به نتایج مطالعه و در راستای افزایش بهره مندی از خدمات سرپایی سلامت در اقشار مختلف جامعه مداخلاتی در ارتباط با افزایش سطح آگاهی مرتبط با سلامتی اعضای خانواده، افزایش سطح حمایت اجتماعی در سطوح درآمدی پایین و اتخاذ راهکارهایی برای بهبود بهره مندی از خدمات سلامت خانوارهای دارای فرد ناتوان، و همچنین مداخلات و اقداماتی در جهت تغییر سبک زندگی و تغذیه و رفتارهای سلامتی و کاهش مصرف الکل توصیه می شود. با توجه به اینکه افزایش تعداد داروخانه ها و مراکز ارائه دهنده خدمات مراقبتی با بهره مندی از خدمات سلامت سرپایی بیشتر همراه است، در سطح سیاستگزاری به سازمانهای متولی توصیه می شود، در توزیع این مراکز و پراکندگی آنها دقت و تجدید نظر داشته باشند.

#وزارت_تعاون_کار_و_رفاه_اجتماعی

#در_مسیر_عدالت