بی عدالتی در مشاغل پلتفرمی

گزارش «مشاغل پلتفرمی» به بررسی یکی از پدیده‌های نوظهور در بازار کار ایران می‌پردازد که با رشد فناوری و اقتصاد دیجیتال، کارگران بسیاری را جذب کرده است. این نوع اشتغال که بیشتر در قالب فعالیت‌های خدماتی آنلاین مانند رانندگی، ارسال کالا یا انجام خدمات خانگی نمود پیدا می‌کند، با وعده انعطاف‌پذیری، درآمد سریع و استقلال کاری وارد بازار شده؛ اما در عمل با فقدان حمایت‌های قانونی، امنیت شغلی پایین و روابط کاری مبهم همراه است. عدم شفافیت در رابطه میان پلتفرم و نیروی کار، موجب شده است کارگران عملاً فاقد حقوق پایه‌ای مانند بیمه، مزایا و امکان چانه‌زنی باشند.

این گزارش نشان می‌دهد که شرکت‌های پلتفرمی با تعریف کارگران به‌عنوان «همکار مستقل» یا «استفاده‌کننده از خدمات پلتفرم»، خود را از مسئولیت‌های کارفرمایی معاف کرده‌اند. در حالی که پلتفرم‌ها کنترل زیادی بر عملکرد، قیمت‌گذاری و زمان‌بندی کارگران دارند، اما در ادبیات حقوقی رابطه‌ای مبتنی بر استخدام را نمی‌پذیرند. چنین وضعیتی کارگران را در موقعیتی فرودست قرار داده که هیچ‌گونه تضمینی برای امنیت کاری یا پوشش بیمه‌ای در اختیار ندارند. این در حالی است که فشارهای ناشی از رقابت درون‌پلتفرمی، نبود شفافیت در الگوریتم‌های امتیازدهی و حذف ناگهانی دسترسی به سامانه‌ها، درآمد و معیشت آن‌ها را دائماً تهدید می‌کند.

مطالعات موردی در ایران، به‌ویژه در حوزه خدمات حمل‌ونقل اینترنتی، نشان می‌دهد که بیشتر کارگران پلتفرمی با ساعات کاری طولانی، فرسودگی شغلی و نوسانات درآمدی روبه‌رو هستند. این در حالی است که نظارت دولتی بر شرکت‌های پلتفرمی تقریباً غایب بوده و قوانین کار سنتی، توانایی پوشش این نوع اشتغال را ندارند. همچنین، نبود نهادهای صنفی مستقل برای دفاع از حقوق کارگران پلتفرمی، آنان را در برابر تصمیمات یک‌جانبه شرکت‌ها آسیب‌پذیرتر کرده است. برخی کشورها در حال تدوین مدل‌های نوین حمایت قانونی از این نیروها هستند، اما در ایران هنوز اجماعی در این زمینه شکل نگرفته است.

گزارش تأکید می‌کند که پاسخ به چالش‌های این حوزه نباید صرفاً در قالب تقنین محدود بگنجد، بلکه باید از منظر عدالت اجتماعی، سیاست‌گذاری حمایتی، و بازتعریف مفاهیم سنتی کار و کارفرما به مسئله نگریست. بهره‌گیری از ظرفیت‌های داده‌های دیجیتال، مشارکت کارگران در تنظیم قواعد الگوریتمی، و ایجاد سازوکارهای تنظیم‌گری منعطف از جمله راه‌حل‌هایی است که می‌تواند زمینه ارتقای عدالت شغلی در مشاغل پلتفرمی را فراهم کند. هم‌چنین، حمایت از تشکل‌یابی کارگران و ایجاد کانال‌های گفت‌وگو با شرکت‌های پلتفرمی، در بلندمدت به ایجاد توازن در قدرت چانه‌زنی منجر خواهد شد.

در نهایت، گزارش پیشنهاد می‌دهد که دولت باید نقشی فعال‌تر در تنظیم روابط کاری در اقتصاد دیجیتال ایفا کند. این نقش شامل تدوین چارچوب‌های حقوقی جدید، نظارت بر عملکرد پلتفرم‌ها، الزام به ارائه حداقل حمایت‌های اجتماعی و فراهم‌کردن بسترهایی برای مشارکت کارگران در فرآیند سیاست‌گذاری است. تنها با چنین رویکردی است که می‌توان از تبدیل مشاغل پلتفرمی به حوزه‌ای آسیب‌زا جلوگیری کرد و آن را به بستری برای اشتغال پایدار، عادلانه و با کرامت انسانی بدل ساخت.

برای مطالعه متن کامل کلیک کنید

#وزارت_تعاون_کار_و_رفاه_اجتماعی

#در_مسیر_عدالت