تأثیر اعطای معافیتهای مالیاتی در نظام مالیات بر ارزش افزوده بر نابرابری و توزیع درآمد
پریسا مهاجری، سید محمدهادی سبحانیان (ناظر علمی)، گزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، 1399
چکیده:
نظام ماليات بر ارزش افزوده، نظام مالياتی مدرنی است که غالباً جایگزین مالياتهای ناکارآمد و اختلال زا شده و میتواند نقش مهمی را در اصلاح نظام مالياتی ایفا کند و منابع مالی مورد نياز دولت را برای انجام وظایف گسترده اش فراهم آورد. یكی از مزایای ماليات بر ارزش افزوده در مقایسه با ماليات بر درآمد آن است
که این نوع ماليات، با مدیریت رفتار مصرفی و تقویت انگيزه های پس انداز، مشوق سرمایه گذاری و توليد است، اما مهمترین ضعف آن در مقام قياس با ماليات بر درآمد، ماهيت تنازلی این نوع از ماليات هاست که موجب می شود دولت در راستای دستيابی به یكی از اهداف مهم که همانا کاهش نابرابری و توزیع عادلانه درآمد است، با مانع جدی مواجه شود. تنازلی بودن ماليات بر ارزش افزوده بدین معناست که بار مالياتی طبقات آسيب پذیر جامعه )نسبت مالياتی که روی کالاها و خدمات مصرفی می پردازند به کل درآمدشان( بيشتر از بار مالياتی طبقات مرفه جامعه است و همين امر به نابرابریهای درآمد، دامن خواهد زد.
تجربه کشورهای مجری ماليات بر ارزش افزوده حكایت از آن دارد که برای تخفيف اثر تنازلی ماليات بر ارزش افزوده، به طورکلی دو اقدام اساسی قابل شناسایی است؛ نخست، اعطای معافيت به آن دسته از کالاهایی که سهم زیادی در سبد بودجه خانوارهای کم درآمد دارند و دوم، طراحی یک نظام مالياتی با نرخهای چندگانه که در آن، کالاهای ضروری با نرخ پایين تر و مالیات بر ارزش افزودهکالاهای لوکسِ مورد استفاده طبقات بالای درآمدی با نرخهای بالاتر مشمول ماليات شوند. راهكار دوم، ضمن پيچيده کردن سيستم مالياتی، هزینه های تمكين و اجرا را بالا می برد و به همين دليل، در ایران راهكار نخست در پيش گرفته شده است. اما دو پرسش مهم آن است که اعطای معافيت ها و گسترده کردن دامنه آنها تا چه اندازه میتواند شدت تنازلی بودن ماليات بر ارزش افزوده را کاهش دهد و ضریب جينی )که یكی از شاخصهای مهم سنجش عادلانه بودن توزیع درآمد است( را بهبود بخشد؟
در گزارش حاضر، با استفاده از آمارهای هزینه ـ درآمد خانوار )به تفكيک شهری و روستایی( و با بهکارگيری جدول داده ـ ستانده 155 محصول در 155 محصول به منظور بهبود دقت محاسبات، این مسئله مورد بررسی قرار گرفته است که اعطای معافيت ها در قانون ماليات بر ارزش افزوده سال 1387 و اصلاحات اخير مصوب شده مجلس در سال 1399 ،چه تأثيری بر شدت تنازلی بودن ماليات بر ارزش افزوده و ضریب جينی داشته است. یافته های مطالعه حاضر نشان میدهد که:
اولا، اعمال ساختار ماليات بر ارزش افزوده مصوب 1387( سناریوی دوم(، شدت تنازلی بودن ماليات را هم در محاسبات روستایی و هم در محاسبات شهری در مقایسه با وضعيتی که در آن همه کالاها و خدمات مشمول ماليات بر ارزشافزوده باشند )سناریوی اول(، کاهش می دهد. ضریب جينی روستایی در سناریوی دوم نسبت به سناریوی اول، اندکی افزایش و ضریب جينی شهری، اندکی کاهش یافته است. لذا اعطای معافيت ها در قانون ماليات بر ارزش افزوده مصوب 1387 ،تأثير معناداری بر ضریب جينی و توزیع درآمد ندارد.
ثانیاً، در مقایسه با سناریوی اول )یعنی مشموليت تمامی کاالها و خدمات(، در سناریوی سوم )یعنی با اعمال نرخهای مالياتی و فهرست معافيتهای مصوب 1399 مجلس(، شدت تنازلی بودن در حالت روستایی کاهش و در حالت شهری افزایش مییابد. ضریب جينی روستایی و شهری نيز در حالت سوم نسبت به حالت اول بهترتيب اندکی افزایش و اندکی کاهش مییابد لكن این تغييرات چندان محسوس و معنادار نيست.
ثالثاً، برای مقایسه ميزان کارآمدی تغييرات اعمال شده در نرخ ها و فهرست معافيتهای مصوب1399 مجلس نسبت به وضعيت فعلی که قانون ماليات بر ارزشافزوده مصوب 1387 در حال اجراست، کافی است نتایج بهدست آمده از حالت سوم را با حالت دوم مقایسه کرد. نتایج حاکی از آن است که شدت تنازلی بودن ماليات بر ارزشافزوده طبق مصوبات سال 1399 مجلس )یعنی حالت سوم( در مقایسه با حالت دوم، افزایش می یابد اما تفاوت معناداری بين نتایج این دو حالت در ضریب جينی شهری و روستایی مشاهده نمی شود.
رابعاً، به منظور قضاوت دقيقتر کارآمدی موسع کردن معافيتها در مصوبات 1399 مجلس کافی است روی نتایج حالت چهارم )صرفاً اعمال معافيتهای مصوب مجلس در سال 1399 و عدم لحاظ تغيير نرخهای مالياتی برخی از کالاها( متمرکز شده و یافته های آن را با حالت دوم مقایسه کرد. موسع نمودن فهرست معافيتها در مصوبات 1399 مجلس، اندکی شدت تنازلی بودن شهری و روستایی را کاهش می دهد اما تأثير محسوسی بر ضریب جينی شهری و روستایی ندارد.
با عنایت به اینكه شورای نگهبان، مصوبات اخير مجلس در اردیبهشت 1399 را برای بازنگری برخی محورها و رفع کاستی ها به مجلس شورای اسلامی عودت داده است، فرصت مناسبی فراهم است تا ضمن محدودتر کردن دامنه معافيتها که عمالً تأثير چندانی بر کاهش نابرابری های درآمدی ندارد، چارچوب منطقی برای اعطای معافيتها طراحی کرد. مروری بر تئوریهای طراحی نظام بهينه ماليات بر ارزش افزوده و تجربيات بيش از 160 کشور مجری نظام ماليات بر ارزش افزوده حاکی از آن است که اعطای معافيت ها درخصوص کالاها و خدماتی با آثار خارجی مثبت قابل ملاحظه )مانند خدمات آموزشی و خدمات حوزه سلامت(، کالاها و خدماتی که هزینه های تمكين و اجرایی بالایی به نظام مالياتی کشور و مؤدیان تحميل می کند )نظير محصولات کشاورزی( و برخی کالاها و خدماتی که سهم بالایی در سبد هزینه دهک های درآمدی پایين )مانند نان( دارد، از توجيه نظری و عملی برخوردارند. لذا توصيه می شود که با مدنظر قرار دادن اصول فوق الذکر، بازنگری اساسی در فهرست معافيتهای مالياتی صورت گيرد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟